De vrede getekend
In deze editie van de Museumkr@nt wordt uitgebreid stilgestaan bij de herdenking van de Vrede van Munster, 350 jaar geleden.
Dit eerste artikel belicht de historische achtergronden van de Tachtigjarige Oorlog en de Vrede van Munster. In de twee navolgende artikelen worden drie tentoonstellingen nader bekeken.
Op 5 juni is het precies 350 jaar geleden dat de Vrede van Munster ondertekend werd. Het zal het hoogtepunt zijn van een grootschalig herdenkingsproject, dat aanving met het slaan van een vijftiggulden muntstuk. Onder auspiciën van een nationaal comité met prominente leden is vervolgens een postzegel gedrukt en zijn lezingen, conferenties en tentoonstellingen georganiseerd. In 12 Nederlandse musea zijn tentoonstellingen aan dit thema gewijd. De Vrede maakte een einde aan de Tachtigjarige Oorlog en markeerde het begin van de internationale erkenning van de onafhankelijkheid van 'de landen van herwaarts over'. Hoe kwam die onafhankelijkheid tot stand? Een korte opfriscursus.
es pays de par deça, of les pays bas, noemden Bourgondische hertogen hun pas verkregen sompige gronden omstreeks 1500. Het land bestond toen nog niet: jaren later pas zou de Habsburgse vorst Karel V een band scheppen tussen de verschillende gewesten door ze samen op te nemen in de Bourgondische Kreis. Het was een van de eerste maatregelen die de Nederlanden mee moesten sleuren de Middeleeuwen uit en de Nieuwe Tijd in. Dat werd niet op prijs gesteld. De Opstand (in het Engels: Dutch Revolution) mondde wel uit in een republiek, maar het was verre van een progressieve revolutie. Het had meer weg van een conservatieve opstand, die Middeleeuwse privileges moest bewaren. De aanstichter van de opstand, pater patriae Willem van Oranje had als grootste grondbezitter meer privileges te behouden dan wie dan ook in de Nederlanden en daarom wilde hij erin volharden om aan zijn verworvenheden vast te houden: je maintiendrai.
Als vazal moest Oranje de koning van Hispanje wel eren, ook al zag Filips II Oranjes hoofd liever rollen. De hoge edellieden waren een belemmering voor zijn plannen om het bestuur van zijn uitgerekte land te centraliseren. Zij hadden maar te aanvaarden dat zij niet meer direct betrokken werden bij het landsbestuur.
Dit feit alleen was echter niet genoeg om de Raad van Beroerten, oftewel de Bloedraad, in te stellen. Het succes van de Reformatie in de Kreis haalde bij de zwaar katholieke vorst het bloed onder de nagels vandaan. Al in 1550 zette zijn vader Karel V de doodstraf op elke vorm van ketterij. Smeekbeden om de beruchte plakkaten tegen de ketterij af te schaffen mochten niet baten, en calvinisten, remonstranten, anabaptisten en vele andere protestante sekten trokken zich terug op het platteland om hagepreken bij te kunnen wonen.
De Beeldenstorm barstte los in het Vlaamse Steenvoorde, na het aanhoren van een calvinistische hagepreek. Twee maanden lang werden door het hele land heen kerken ontdaan van hun beelden en kostbare voorwerpen. Om ze klaar te maken voor de sobere calvinistische diensten, zeiden sommigen. Om eten op tafel te zetten, volgens anderen. Na de Beeldenstorm (1566) handhaafden Oranje en Egmond met harde hand de orde in Vlaanderen. Desalniettemin vielen ze uit de gratie bij de koning, die vervolgens de hertog van Alva op hen af stuurde. Het was het begin van de Opstand, een langdurige strijd die aangewakkerd werd door economische crisis, ontevredenheid over nieuwe belastingen, de ketterjacht en de aanwezigheid van Spaanse troepen. De troepen werden niet altijd uitbetaald en trokken regelmatig plunderend en verkrachtend door het land. De Antwerpenaren herinneren zich nog altijd hun bezoek in 1576: de Spaanse Furie.
Tachtig jaar later werd vrede gesloten in Munster en werden de Nederlanden als onafhankelijke staat erkend. Onafhankelijkheid was nooit een doel geweest van de opstandigen. Hoewel zij de koning’s mankrachten bevochten, bleven zij als goede vazallen vasthouden aan de soevereiniteit van hun landsheer. De koning moest alleen zijn legers terugtrekken en de kettervervolgingen stopzetten en dan zouden zij wederom hun gehoorzaamheid tonen. Pas toen Filips II Willem van Oranje vogelvrij verklaarde kwam daar een einde aan. Oranje maakte de koning uit voor rotte vis in zijn Apologie. Op grond van zijn ‘tirannie’ verklaarde hij Filip’s heerschappij officieel tot vervallen in het Plakkaat van Verlating (1581). Zelfs op dat moment dacht men niet aan onafhankelijkheid. Legitimatie voor het bewind van oneervolle, afvallige vazallen moest elders gezocht worden. De soevereiniteit werd aangeboden aan een hertog uit Anjou en een Leicesterse graaf. Dit werd in geen van beide gevallen een succes en er bleef weinig anders over dan de soevereiniteit bij de Staten van de verschillende gewesten te leggen. Zonder dit als zodanig uit te roepen ontstond zo in 1587, tussen monarchistische buurlanden in, de Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden.
Jessica van der Hulst
Meer over de Vrede van Munster
Overzicht van activiteiten en tentoonstellingen over de Vrede van Munster
