Krijgsbedrijf
Palamedes Palamedesz (1607-1638)
Foto: Tom Haarsten
Beelden van een strijd
Stedelijk Museum Het Prinsenhof - Delft
t/m 14 juni 1998
De langste oorlog in ons land, de 80-jarige oorlog werd afgesloten door de 'Vrede van Munster'. Deze vrede wordt dit jaar herdacht met tentoonstellingen, essay-wedstrijden en zelfs een voorstelling. De tentoonstelling in het Prinsenhof is geen verslag van de vrede, maar van de oorlog.
n die tijd waren er nog geen oorlogsfotografen, toch kwam er steeds meer vraag naar reële verslaggeving van oorlogsgeweld. Vooral toen de Nederlanden onder leiding van stadhouder Frederik Hendrik, met de bijnaam 'de Stedendwinger', de strijd op de Spanjaarden leken te winnen. Slagveldschilders als Esajas van de Velde en Palamedes Palamedesz werden populair. Binnen de tentoonstelling valt het werk van deze schilders onder de categorie 'ruitergevechten'. De dramatiek van deze schilderijen is met name op de voorgrond waarneembaar door afbeeldingen van: 'vallende mannen met openstaande monden' en 'liggende paarden'. De Hollanders zijn te herkennen aan hun oranje sjerpen en de Spanjaarden dragen rode sjerpen en op hun paard zittend gaan ze elkaar te lijf met geheven zwaarden. Door de vele rookwolken zien we weinig van de omgeving en worden we beschermd tegen al te bloederige details.
Meer confronterend is de categorie 'dorpsplunderingen'. Op verschillende schilderijen zijn gemene soldaten te zien, die hun lage soldij moesten aanvullen om te overleven. En terwijl de arme boer zijn bezittingen met zijn leven moest verdedigen, werd de vrouw haar kleren afgenomen. Met name Sebastian Vranx vereeuwdigde deze gewelddadige kant van de oorlog. Toch zijn deze schilderijen met meer afstand te bekijken dan de huidige oorlogsfotografie. Bij het schilderij De brandschatting van Wommelgem van Vranx dragen de afgebeelde figuren kleurige kleding. En de schilder lijkt er bij voorkeur in het voorjaar op uitgetrokken te zijn, de bomen zijn opvallend groen.
De categoriën 'konvooien' is volgens de begeleidende tekst onder te verdelen in 'overvallen op konvooien', 'overvallen op reizigers' en 'rustende soldaten onderweg'. Met name door deze schilderijen ontdek je hoe het hele land in rep en roer geweest moest zijn door langtrekkende, vechtende en zuipende soldaten. Want dat er veel gedronken werd, dat is te zien bij de categorie 'kortegaard', wat van het franse corps de garde afkomstig is. Hier zien we de soldaat die zich ontspant met drinken en dobbelen, veelal in gezelschap van mollige vrouwen.
Bij de categorie 'belegeringen' valt op hoe de voorgrond een realistische behandeling krijgt en de achtergrond als een 'luchtfoto van de omgeving' werd neergezet. Behalve de oorlogsprenten is er nog het schilderij van Benjamin Gerritsz. Cuyp, waarop een man in doodstrijd te zien is. Het valt op omdat dit schilderij niet gebaseerd is op een concrete historische gebeurtenis. De afgebeelde rondlopende en dansende geraamtes doen surrealistisch aan en laten zien, dat de oorlog wel degelijk een nachtmerrie was.
Marion van Wijk
