Maar hier houdt het sprookje op. Want sommige mensen, nieuwsgierige, slimme en wantrouwige mensen, bladerden door het boek om te kijken waar dat allemaal naartoe ging. En dat was schrikken! Het hertje was misschien wel Bambi, maar de gelaarsde verzorger, dat was in werkelijkheid Hitler.

In 1996 was de eerste presentatie van Your colouring book van de Israëlische kunstenaar Ram Katzir (1969) oorzaak van - onverrassend - ophef en publiciteit. De kleurplaten in het boek lijken gewone kleurplaten, maar zijn geïnspireerd door foto's uit het Nazitijdperk. Ze hebben allen te maken met de holocaust. Behalve die van Hitler en het hertje zijn andere platen te duiden als van boxen met menselijke ledematen die door de Duitsers werden klaargezet om er zeep van te maken, Duitse kinderen die Heil scanderen en Joodse kinderen die naar een vernietigingskamp gaan.

Deze maand is Katzirs kleurplatenboek naar Amsterdam afgereisd. Omdat het in verschillende steden al ruim de krant heeft gehaald, kan er niet meer zo'n schokeffect als bij de eerste installaties worden verwacht. De opzet in het Stedelijk Museum is meer dan bij een 'gewone' tentoonstelling. De twee picknicktafels, de ene abnormaal groot en de ander abnormaal klein, die ook in Utrecht plaats boden aan kleurende bezoekers, staan paraat. Maar bij binnenkomst zijn er eerst vitrines met de resultaten van de andere kleursessies te zien. In de volgende zaal draait een videofilm over de eerdere installaties, afgewisseld met interviews.

De reacties op het kleurboek waren overal heftig, maar toch was er wel een interessant verschil per plaats. Het waren de reacties in Israël en in Nederland. In Jeruzalem was een tweedegeneratie joodse vrouw zo boos geworden dat ze met haar kleurboek afrekende door middel van bloedrode bladzijden met een Hitlerfiguur bestaande uit zwarte viltstiftdotjes. Op de video is ze hamerend met haar viltstift te zien.

In Jeruzalem ook heerste een ander soort fanatisme rond de tentoonstelling. Dit was het fanatisme van de letterlijkheid. Overlevenden van de holocaust vonden dat Your colouring book tegen de kwetsbare schenen van de overlevenden schopte. Hun remedie was gewelddadig: een aantal overlevenden drong in het museum en sloeg de kleurboeken van tafel. Ze eisten dat de tentoonstelling in het Israel Museum gesloten moest worden. Daarmee kregen ze gelukkig niet hun zin.

In Nederland heerst een ander soort extremisme over de holocaust. Of misschien moet je zeggen lauwheid. De grap die met de kleurplaat werd uitgehaald van het klasje schoolkinderen is flauw. De kinderen roepen met de arm in de hitlergroet 'Ajax!', misschien hadden ze beter Feijenoord kunnen roepen, want Ajax bestaat juist uit 'joden.' Aan de kleurplaat van het heilige blonde gezin die in Utrecht zwart gekleurd waren, is te merken dat het Nazisme als hot item in Nederland is uitgezaaid naar het breder thema van anti-racisme. Dat is goed, maar het maakt de discussie minder scherp.

Ook echt Hollands was dat in het Stedelijk Museum de picknicktafels waren met graffiti besmeurd en met rode verf op de muur geklodderd. Hier was de kunstenaar Katzir boos over. Terecht, als je wordt uitgenodigd om in een boek te kleuren, doe dat dan niet op op de muur of op tafel. Het vermoeden dat Katzir een beetje op een schoolmeester lijkt, is juist. Katzirs beoogt met het kleurboek te laten zien dat mensen hun overtuigingen tijdens hun kindertijd opdoen, via hun ouders, opvoeding en school. Zijn kleurboek is op zijn beurt geënt op een vrolijk Duits kinderboek uit de dertiger jaren, Vertrouw geen vos en geen jood, met antisemitische illustraties en versjes.

Doordat Katzir zijn publiek ook bepaalde illustraties voorschotelt en hen opdraagt deze in te vullen, heeft hij zelf een pedagogentoga aangetrokken. Veel vertrouwen in zijn leerlingen heeft hij niet, want die kunnen alleen maar kleuren wat al is uitgestippeld, de lijnen staan strak, het verhaal is al af. De Poolse bezoekers, die in tegenstelling tot het Nederlandse volk al eeuwen van jodenvervolgingen achter de rug hebben, zwoegen met serieuze blozende gezichten op de kleurplaten en kleuren ze trouw in met slechts een kleine verheviging van de werkelijkheid. Een joods jongetje krijgt vleugels als van een engel en het hertje krijgt een rood lijfje.

Andere bezoekers lijken helemaal geen verbeelding te hebben om de platen te kunnen inkleuren. Of hebben ze gewoon geen zin in Katzirs boetedoening van de groep? Een bezoekster in Enschede schreef: 'Ik vind deze installatie indrukwekkend. Ik ben Duitse; ik kan deze kleur-bladen [sic] niet invullen. Beate Muellmann.' Ook een Duitse meneer in Berlijn voelde zich onmachtig de kleurplaten in te vullen. Aan de lange kleurtafel gezeten, die misschien naar de Duitse collectieve geschiedenis verwees, zei hij dat hij de platen niet kon invullen. De geschiedenis had ze al voor hem ingevuld.

Dat juist de Duitse bezoekers, die in Katzirs gedachtengang het meest te lijden hebben gehad van verkeerde indoctrinatie, de kleurplaten niet willen of niet kunnen invullen, is schrijnend. Daarmee lijkt Your colouring book de bedoelingen van de kunstenaar voorbij te streven en lijkt de geschiedenis het te winnen van de kunst. Katzir hangt als motto aan: je bent wat je ziet. Maar het gaat niet alleen om wat mensen zien, maar ook en vooral misschien, om wat ze doen. Hoe je het ook interpreteert, misschien krijgen de stampende bezoekers in Jeruzalem toch een beetje gelijk.