Koptisch kruis met vogels, Koptisch weefsel, wol. In tegenstelling tot een christelijk kruis, heeft het Koptisch kruis altijd vier gelijke armen. Het kruis staat symbool voor de opstanding. De kruisiging en het lijden van Christus worden in de Koptische cultuur bijna nooit afgebeeld.
Zittende vrouw met granaatappel en dodenkrans, kalkstenen grafbeeld, 2e-3e eeuw na Christus. Een afbeelding van de overledene in de vorm van een grafbeeld is een antiek verschijnsel. Er ligt veel nadruk op de ogen van vrouw: deze zijn de toegang tot de ziel.
Ruiterheilige, Aardewerk.
Kopten, Christelijke cultuur in Egypte
Allard Pierson Museum - Amsterdam
t/m 28 februari 1999
'Koptisch' betekent eigenlijk gewoon 'Egyptisch'. Maar meestal wordt de term gebruikt om de christelijke Egyptenaren aan te duiden, ter onderscheiding van de islamitische meerderheid. In de eerste eeuwen na Christus drukten de Kopten een stempel op de Egyptische cultuur. Overblijfselen hiervan zijn nu te bewonderen in het Allard Pierson Museum in Amsterdam.
Het christendom in Egypte
olgens de legende bracht de apostel Marcus het christendom rond het jaar 50 na Christus naar Egypte. Aanvankelijk vond hij vooral aanhang onder de grote groep Grieken en Joden in Alexandrië. In de eeuwen die volgden ontstond er ook onder de autochtone bevolking belangstelling voor het nieuwe geloof. Waarschijnlijk sprak het hen aan omdat het overeenkomsten vertoont met het Oud-Egyptische geloof. De beide religies hebben bijvoorbeeld hetzelfde idee over een laatste oordeel. Ondanks het succes van het christendom zullen heidense, magische, praktijken echter steeds een invloed blijven hebben op het dagelijks leven. Dat is ook terug te vinden in de Koptische oudheden. De verbreiding van het christendom voltrok zich overigens niet probleemloos. Veel christenen in Egypte stierven, op bevel van keizer Diocletianus, de marteldood. En pas in 536 werd de laatste heidense tempel, die van Isis, gesloten. Deze overwinning was bovendien van korte duur. In 640 veroverde de Arabier Amr ibn el-As Egypte en begon de opmars van de Islam. Vandaag de dag is het merendeel van de Egyptische bevolking dan ook islamitisch. Maar nog steeds heeft Egypte de grootste christelijke gemeenschap in het Midden Oosten, zo'n 10 tot 15 procent van de bevolking is Kopt.
Koptisch weefsel opgelapt
Het Allard Pierson Museum bezit zo'n 150 fragmenten van Koptisch weefsel en enige nagenoeg complete kledingstukken. Deze kwetsbare getuigen van een ver verleden kunnen ons veel vertellen over kleding, huishoudelijk textiel en weeftechniek in de oudheid. Daarom besloot het museum 10 jaar geleden dat het de moeite waard was om aan een grootscheepse restauratie van de collectie te beginnen. De stukken lagen namelijk min of meer weg te rotten in het depot. De Kopten werden na het overlijden in hun gewaden in de woestijn begraven. Op zich zorgde het droge Egyptische klimaat en de absorberende werking van het zand voor een goede conservering, maar met name op de plaats van de longen ontstond toch schade door vrijkomend vocht. Ook de onzorgvuldige behandeling van handelaren en de werking van het licht door de jaren heen, heeft de stof geen goed gedaan. De restauratie is echter voltooid en geslaagd en dus kan het publiek voor het eerst kennismaken met de volledige weefselcollectie.
En dat is een leuke ervaring. Op het eerste gezicht ziet de verzameling stof er misschien wat sober uit. Het gaat steeds om relatief kleine fragmenten van wat ooit een gewaad geweest moet zijn. Handelaren knipten namelijk de kleurrijke sierstukken uit de kleding omdat die beter verkochten dan het geheel, dat door vocht was aangetast. Maar als je beter kijkt zie je dat de weefsels ingenieus gemaakt zijn en een interessante thematiek hebben. De afbeeldingen hebben zowel wortels in de Griekse mythologie als in het christelijke geloof. Daarnaast komen geometrische motieven, planten en dieren voor. Vaak is niet te achterhalen of een motief mythologisch of bijbels is. De pauw is bijvoorbeeld een geliefd onderwerp. In de Griekse cultuur was deze vogel een liefdesgeschenk en voor de christenen was het een symbool voor onsterfelijkheid en opstanding. Men dacht namelijk dat pauwenvlees niet bedierf. Ook de vis komt veel voor, zowel op de weefsels als bij allerlei gebruiksvoorwerpen. Deze kan verwijzen naar Christus, maar in combinatie met de lotusbloem staat hij ook voor de zegenbrengende rivier de Nijl.
Het leuke van de tentoonstelling is dat niet alleen het weefsel wordt getoond, maar dat ook ruimschoots aandacht wordt besteed aan de mensen die het ooit droegen en de cultuur waarin ze leefden. Het publiek kan zich te goed doen aan Koptische teksten, architectuurfragmenten, grafbeelden en vaatwerk van brons en aardewerk. De objecten zijn mooi gepresenteerd en worden ondersteund door veel informatie in de vorm van tekst, foto's en maquettes. Voor diegene die specifiek geïnteresseerd is in textiel is er een video die het restauratieproces uit de doeken doet en een dia-presentatie die ingaat op de Koptische weeftechnieken.
Masja de Ree
