e belangrijkste vraag die deze tentoonstelling oproept is: 'Waarom hangen en liggen deze tapijten in een museum voor moderne kunst en niet in een etnografisch museum?' Deze vraag is moeilijk in een zin te beantwoorden. Het antwoord heeft te maken met de in de loop van de tijd veranderde visie op wat 'Schone Kunsten' inhouden. In de 19de eeuw werd dit begrip vooral benaderd vanuit een Europese stedelijke visie; Europa werd beschouwd als 'beschaafd', daarbuiten werd alleen volkskunst gemaakt. Daarnaast werd de kunstwereld beheerst door mannen; zowel kunstenaars als kunsthandelaren waren mannen, een vrouw was een uitzondering in deze wereld. Een derde punt dat gunstig gewerkt heeft is de veranderde visie op technieken binnen de beeldende kunst. Heel lang is textielkunst als niet serieus beschouwd, als van een mindere orde dan schilderijen en beeldhouwwerken. We mogen ons gelukkig prijzen dat er wat dit alles betreft veel veranderd is want deze textielkunst, vervaardigd door anoniem gebleven Berbervrouwen van het Noord-Afrikaanse platteland, heeft een bijzonder hoge artistieke waarde. Fascinerend is het te weten dat deze abstracte tapijten al geweven (en soms geknoopt) werden in een tijd dat er in Europa alleen nog maar figuratieve kunst werd gemaakt. De in Brussel tentoongestelde tapijten zijn van de laatste twee eeuwen, eerder vervaardigde tapijten zijn helaas niet bewaard gebleven. De belichting in de twee vleugels is schaars, wat een passende - geheimzinnig, exotische - sfeer teweegbrengt. Een nadeel is dat de tapijten én de begeleidende teksten daardoor niet altijd zo helder te zien zijn. Op de perspresentatatie ontstond hierover al een kleine discussie, persoonlijk vind ik de sfeer toch het belangrijkste.

Tussen de twee vleugels - de een met verticaal, de ander met horizontaal geëxposeerd werk - bevindt zich, als een passage, een zaal met werk van de hedendaagse Israëlisch-Franse kunstenares Bracha Lichtenberg Ettinger. Zij werkt veelvuldig met een kopieerapparaat, waarbij ze 'vroegtijdig' het werk onder het apparaat vandaan haalt. Hierdoor ontstaat een bijzondere basis voor de series, waarin ze steeds een aantal van deze bewerkte kopieën samenbrengt. Hoewel haar werk een andere achtergrond kent dan dat van de Berbervrouwen heeft het er een duidelijk verband mee. Bracha Lichtenberg-Ettinger is klinisch psychologe en psychiater, zij heeft een nieuwe en feministische theorie ontwikkeld met betrekking tot de totstandkoming van betekenis. Binnen deze theorie speelt het woord 'matrix' een belangrijke rol. Het woordenboek kent aan 'matrix' diverse betekenissen toe die in verband te brengen zijn met de textielkunst van de Berbervrouwen: 1. het Latijnse woord voor baarmoeder, 2. (Wisk.) geordend schema van getallen en waarden, 3. holle gietvorm voor vazen in reliëf. Ook in de bij deze tentoonstelling behorende catalogus komen we het woord 'matrix' regelmatig tegen, daarover zo meteen meer.

Allereerst nog de namen van twee vrouwen die een rol bij de expositie spelen. Ten eerste is dat Els Opsomer die in een halronde kamer een audiovisuele montage gemaakt heeft, waarin ze documentair beeldmateriaal met betrekking tot de Berbervrouwen verwerkte; verscheidene dia-apparaten projecteren tegelijk steeds wisselende beelden van oude koloniale postkaarten en recente reportagefoto's, terwijl klanken van muziek uit de Mahgreb het geheel een exotisch- melancholische sfeer geeft. Ook de architect Zaha M. Hadid heeft als vormgeefster een belangrijke stempel op deze tentoonstelling gedrukt. Door de tapijten tentoon te stellen tegen een strakke achtergrond laat ze zien dat ze op hun plaats zijn in een museum voor moderne kunst. Door het werk in de ene vleugel horizontaal en in de andere verticaal te exposeren, waarbij het werk van Bracha Lichtenberg en Els Opsomer respectievelijk als passage en aanvulling dienst doen, legt ze een direct verband met het weven; schering, inslag, overgang, franje.

Hoewel bij Borderline alles rond vrouwen draait, is de catalogus Ázetta, Berbervrouwen en hun kunst door een man samengesteld, Paul Vandenbroeck. Hij is wetenschappelijk medewerker van het Koninklijk Museum voor Schone Kunsten Antwerpen. In het ruim 280 pagina's tellende boekwerk gaat hij zeer diep in op de betekenis en achtergrond van de tentoongestelde tapijten. Zonder twijfel heeft hier een jarenlang, diepgaand onderzoek aan ten grondslag gelegen. Zijn onderzoek voert ons ver terug in de tijd, soms tot vele millennia voor onze tijdrekening, maar ook naar verschillende plaatsen op onze aardbol, naar diverse technieken en visies in de geschiedenis van de kunstwereld. Voor een deel was een dergelijk diepgaand onderzoek nodig omdat alle tapijten gemaakt zijn door anoniem gebleven vrouwen, die in een zeer besloten, geïsoleerde wereld leefden (c.q. leven). De tapijten en doeken zijn gemaakt voor gebruik in eigen huis of familiekring, ze waren niet bedoeld om daarbuiten te exposeren of te verhandelen.

Fascinerend is het te lezen hoe deze vrouwen, binnen de in onze westerse ogen zeer beperkte leefwereld, artistiek een zeer hoog niveau wisten te bereiken vanuit een diep doorleefd gevoel. De zuiver abstracte werken zijn beladen met betekenis, die vaak datgene tot uitdrukking brengt wat niet in woorden te vatten is, of dat binnen bepaalde leefregels niet direct uitgesproken kan en mag worden. Het vrouwzijn speelt hierin meestal een grote rol. Paul Vandenbroeck kan hierover op een boeiende manier vertellen, waarbij hij op vele zijwegen diep in detail treedt. Dit levert naast grote aantallen voetnoten een zeer uitgebreide bibliografie op, die met name uit Frans- en Engelstalige boekwerken bestaat. De lay-out is erg mooi en de drukkwaliteit hoog, waardoor de afgebeelde tapijten goed tot hun recht komen.

Mocht men zich afvragen wat 'Azetta' betekent, na even zoeken vond ik het op de achterflap van dit boekwerk; 'weefgetouw', in alle verschillende Berbertalen. De catalogus is uitgegeven door Ludion, die zowel in Gent als Amsterdam een kantoor heeft. Hij is te koop in het museum, alsook in de reguliere boekhandel.