en visie van Dr. L.J. Wagenaar.

In Amsterdam woedt al jaren een strijd om de toekomst van het Van Heutz-monument. Het aardige van het verhaal is, dat het monument destijds, in de jaren dertig, ook al omstreden was, niet onbegrijpelijk in links Amsterdam. De communistische kunstenaar, Frits van Hall, zou destijds hebben voorzien dat de tijden zouden kunnen veranderen, en zou gezegd hebben dat het monument makkelijk aangepast zou kunnen worden aan nieuwe tijden. De NRC wijdde enige weken geleden hieraan een interessant artikel. Inderdaad, een rood kruis door de naam Van Heutz, en een fel gekleurde tekst 'Merdeka', eventueel met het jaartal 2000, zou een eigentijdse statement toevoegen, zonder de omstreden geschiedenis van het monument geweld aan te doen.
Hoe het precies verder zal gaan met het monument is niet duidelijk, de ruzies zijn nog niet beslecht, politiek correcte standpunten buitelen over elkaar heen.

Hoe anders is dat in menig opzicht in het land van de Reformasi, de voormalige kolonie 'Nederlandsch Oost-Indië'. De oude garde van het Nationale leger was begrijpelijk genoeg na de bevrijdingsstrijd van na de oorlog, fel anti-Nederlands. Alles wat met de Nederlandse bezetting te maken had, om de aanwezigheid vanaf de 16de eeuw voor het gemak en vanuit hun perspectief zo maar te noemen, werd in deze afwijzing en kritiek betrokken. Daarbij deed zich nog een ander verschijnsel voor, die ik historische teleskopie zou willen noemen, een verschijnsel waarbij de afstand zo wordt ingekort dat het verre verleden dichterbij komt en daardoor 'moderner' wordt. In Indonesië had dit effect tot gevolg dat het VOC-verleden vast kwam te zitten aan de negentiende-eeuwse verschijnselen, zo zelfs dat Van Heutz en het agressieve Nederlandse beleid sinds de jaren 1870 haast vereenzelvigd werd met het optreden van de Verenigde Oost-Indische Compagnie, waarvan de 'zwarte bladzijde' van Coen op Banda, 1621 natuurlijk heel bekend is gebleven, maar desalniettemin heeft die 'gelijkschakeling' tot een tamelijke vertroebeling geleid.
Nog voor de 'Reformasi' was er in Indonesië een groeiende aandacht voor het verleden van de vroeg-koloniale periode, ook wel VOC-tijd genoemd. Dat heb ik aan de lijve gemerkt bij de herinrichting van het Maritiem Museum Bahari in Jakarta, van 1993-1995. Met studenten van diverse universiteiten werkte ik daar aan een nieuwe opstelling van het museum dat interessant genoeg gevestigd is in de oude Westzijdse Pakhuizen in de oude 'Benedenstad', vlakbij de Passer Ikan. Een initiatief al uit de jaren zeventig van de toenmalige gouverneur van Jakarta, Ali Sadikin. Sommigen van hen zag ik later terug, met zo'n driehonderd generatiegenoten, toen ik een lezing gaf aan de Trisakti Universiteit. Het zijn deze studenten die geschiedenis hebben gemaakt met hun studentenprotest, het begin van de strijd tegen Suharto, en het begin van de 'Reformasi'.
Wat me overigens opviel, en nog steeds opvalt, is hoe weinig mensen eigenlijk weten van dat koloniale verleden, en van de feitelijke gang van zaken tijdens de 'Hollandse' aanwezigheid. Juist de laatste 50-70 jaar zijn ingrijpend geweest, de aaneensmeding van het eilandenrijk, spoorwegaanleg, onderwijs, bestuur, de vergaande doordringing van de staat in de samenleving. Hiervan is nog steeds veel over in het huidige bestel, niets is zo taai als infrastructuur, wetgeving, etc. Hoe ver de staat ook zich met vele aspecten van het dagelijkse leven mag hebben bemoeid - ik denk bijvoorbeeld aan de gedwongen sloop van huizen in het district Malang, omstreeks 1911-1912, om door het herbouwen in steen met pannen daken te voorkomen dat ratten zich zouden nestelen, en via dat ongedierte met pest besmette vlooien de gevreesde epidemie zouden doen voortduren - het direct contact met Nederlanders was spaarzaam. Zo was het in de 17de en 18de eeuw, zo bleef het een eeuw later. Uitzonderingen waren Batavia (Jakarta) en andere grote nederzettingen, maar juist in die steden woonden geen boeren, de meerderheid van de Indonesische samenleving. In de kustplaatsen, de interface tussen de binnenlandse economie en andere insulaire en van overzeese markten, woonde een gemengde bevolking van Europeanen, Indo-europeanen, Chinezen, en diverse kustbewoners van Java en andere eilanden. Er ontstond iets van een gemengde cultuur. De Nederlandse taalschat werd overgenomen als de eigen taal geen begrippen had voor nieuwe, technische verschijnselen. In Jakarta spreek je nog steeds van de typische Betawi sub-cultuur, onder andere geprononceerd te herkennen in de muziek. Maar buiten de grote plaatsen was de invloed van de Nederlanders miniem, en op de plaatselijke, inheemse kunstuitingen hebben de Europeanen geen invloed gehad. Als je naar, bijvoorbeeld, Javaanse kunstuitingen kijkt, dan lijkt het of de Nederlanders nooit aanwezig geweest zijn. Of je moet naar achttiende-eeuwse kratons gaan kijken, dan zie je opeens hele serie Nederlandse tegels verwerkt. En zeker, er zijn gebouwen uit de Nederlandse tijd, kerken, forten, pakhuizen. Bestudeer je het stadhuis in Kota, Jakarta, begin achttiende eeuw gebouwd, dan lijken Nederlandse invloeden en Chinese invloeden te strijden om de eer van de grootste invloed, Java is daarin cultureel vrijwel afwezig.
In de twintigste-eeuwse Indonesische schilderkunst is wel degelijk sprake van Europese modes. Daarover is veel geschreven, schilderijen uit die scholen maken tegenwoordig ook aardige prijzen op de veiling. Het is echter de vraag hoe zeer we deze invloed Nederlands moeten noemen. Dezelfde vraag kan men overigens ook stellen bij de vele voorbeelden van moderne Nederlandse architectuur, in Bandung, in Batavia/Jakarta, en elders. Ook hier is vaak sprake van Europese stromingen, al zijn het wel vaak Nederlanders die deze hebben geïntroduceerd.
Opvallend is dat aan het tijdvak van Reformasi een lange periode voorafgegaan is, in de Suharto-tijd dus, van opslokken van internationale invloeden, op alle gebieden. We spreken vaak van globalisering, in Indonesië is het effect goed te zien. MacDonald, KFC, mobiele telefoons, tot vervelens toe, auto's, auto's, auto's, hoge bouwerken, al zit er soms dwaas een Aziatisch puntje op, spijkerbroeken, de lijst kan naar believen verlengd worden. Daartegen gaat de Reformasi niet te keer, al zou het me niet verbazen als een neo-nationalisme gevolgen zou hebben voor het openbare leven en van de beeldcultuur. Van de Islam is op dit gebied weinig te verwachten, een groot deel van de Javaans-Indonesische beeldcultuur bijvoorbeeld, is geënt op het Hindoe-Boeddhistische verleden. Garuda is daar een bekend voorbeeld van. Lokale bouwtradities, zoals nog steeds zo sterk aanwezig in het Javaanse platteland en op de vele eilanden, lijken meer succes te hebben de moderne architectuur te veroveren. In hoeverre de politieke Reformasi ook een herbezinning op oude en eigen culturele tradities tot gevolg zal hebben, en daarmee een anti-Westerse snit zou kunnen krijgen, is moeilijk te beantwoorden. De kans lijkt groot dat Indonesië, zoals dat elders ook het geval is, nog sterker deel zal gaan uitmaken van het dorp dat onze wereld inmiddels aan het worden is.

6/7/2000